verantwoord gebruik van lithium

De afgelopen weken heb ik iets minder gepubliceerd op dit blog, omdat ik druk bezig ben geweest met een extra website: www.allesoverlithium.nl

Met hulp van een subsidie van ZonMw, zonmwlogoheb ik een nieuw project opgezet om het verantwoord en zorgvuldig gebruik van lithium te bevorderen.
Lithium is een bijzonder medicijn, met vaak een uitstekende stabiliserende werking, maar het is wel belangrijk dat de lithiumgebruiker van een aantal zaken op de hoogte is. Onzorgvuldig gebruik of het niet goed laten controleren kan ertoe leiden dat lithium minder goed werkt, maar ook dat bepaalde complicaties kunnen optreden. Juist omdat dit vaak prima te voorkomen is, proberen wij op verschillende manieren uitleg en voorlichting te geven over lithium. Kennis over lithium vergroot het effect en verkleint de risico’s!

Een van deze manieren is dus het openen van de website: www.allesoverlithium.nl. Kijk er eens naar!cropped-Logo_allesoverlithium-fv-e1447399031955

slaap en de bipolaire stoornis

Al vele berichten heb ik geplaatst over de relatie tussen de bipolaire stoornis en het slaappatroon of het dag- en nachtritme. (zie bijvoorbeeld: http://www.deltamania.nl/slaap-verschil-tussen-man-en-vrouw/ en  http://www.deltamania.nl/7-tips-voor-een-betere-slaap/. Onlangs is weer een nieuw mooi onderzoek hiernaar gedaan.

De Amerikaanse onderzoekers onderzochten 136 bipolaire patienten en 422 van hun familieleden zonder de stoornis. Veertien dagen werden zij gevolgd met een bewegingsmeter. Veel van de aspecten die zij hebben gemeten zijn erfelijk en verschillende zijn zelfs te koppelen aan een specifiek chromosoom (het erfelijk materiaal).

Veel verschillen werden gevonden tussen de bipolaire patienten en hun familieleden zonder de stoornis. In het algemeen kwam het erop neer dat de bipolairen minder actief waren als ze wakker waren. Zij gingen later slapen en sliepen langer dan hun niet-bipolaire familieleden.

Al dit soort onderzoeken helpen weer om erachter te komen welke mechanismen nu leiden tot een bipolaire stoornis. Ook kan het misschien leiden tot nieuwe behandelmethoden.
(bron: Pagania et al., Proc. Nat. Acad. Sciences, dec. 2015)

Woman Sleeping

bipolaire stoornis en arbeidsongeschiktheid

Wereldwijd zorgt de bipolaire stoornis voor veel arbeidsuitval. Wat daar nu precies de risicofactoren voor zijn is maar weinig onderzocht. Een aantal onderzoekers uit Finland heeft dat onderzocht bij 191 patiënten met een bipolaire I of II stoornis.

40 van de 191 kregen al een uitkering voor arbeidsongeschiktheid bij aanvang van het onderzoek. In de loop van anderhalf jaar kwamen daar nog eens 38 mensen bij. Oudere patiënten, mannen, mensen met meer depressies, meer opnames en bijkomende psychiatrische aandoeningen zoals angststoornissen, hadden een groter risico op arbeidsongeschiktheid.

Voorwaar een goede reden tijdig op adequate wijze te behandelen!
(bron: Arvilommi et al., Bipolar Disorders, dec 2015)

werkzaamheden

lithium toch niet slecht voor de nieren?

De laatste tijd is een aantal studies verschenen waaruit blijkt dat zorgvuldig gebruik van lithium toch niet schadelijk is voor de nieren. Ook ons eigen onderzoek wijst in die richting. Zie: http://www.deltamania.nl/het-risico-op-nierschade-door-lithium/.

lithium

Deze week verscheen in the Lancet – een absoluut toptijdschrift- ook een artikel over het risico op nierschade door lithium. Een groep van 305 mensen die tussen 2000 en 2011 op lithium werden ingesteld, werd vergeleken met een groep van 815 mensen die een ander medicijn kregen voor een stemmingsstoornis.
In deze groepen was de afname van de nierfunctie niet verschillend en de de duur van het lithiumgebruik beïnvloedde niet de kans op nierschade. Wel was van belang: de leeftijd, hoe slecht de nieren waren voordat met lithium werd begonnen, andere ziekten of medicijngebruik en hoevaak een lithiumvergiftiging was opgetreden.

Dit benadrukt nog maar eens dat zorgvuldig gebruik van lithium van groot belang is. Daarmee is de kans op nierschade waarschijnlijk helemaal niet zo groot.

lichttherapie, midden op de dag, voor bipolaire depressie

Meestal wordt lichttherapie voor een winterdepressie vroeg in de ochtend gegeven. Voor een bipolaire depressie werkt dat niet of nauwelijks. Toch zijn mensen met een bipolaire stoornis vaak erg gevoelig voor veranderingen in licht en donker. Allerlei varianten van lichttherapie worden daarom toch onderzocht bij bipolaire patienten. Ik heb daar al veel vaker iets over geschreven (zie bijv. http://www.deltamania.nl/manisch-geen-blauw-licht/ en http://www.deltamania.nl/lichttherapie-voor-bipolaire-depressie/.

blauwlichtOnlangs is een onderzoek gepresenteerd onder 93 bipolaire patienten. De helft ging gedurende 6 weken, dagelijks, midden op de dag, drie kwartier tot een uur achter een lichtbak zitten. De andere helft kreeg even vaak gedimd, rood licht.

Het resultaat was overduidelijk: 56% van de lichttherapie groep herstelde, tegen maar 14% van de roodlicht groep. Ook sliepen zij beter en hadden zij minder zelfmoordgedachten.

Dit is een wel heel opvallend resultaat, dat zeker nader onderzoek verdient. In elk geval lijkt het voor bipolaire patiënten een goed idee lichttherapie midden op de dag te geven in plaats van vroeg in de ochtend.

(poster van Sit et al., Pittsburgh, Annual Scientific Meeting van Society of Biological Psychiatry)

manisch-depressief: hoe zit het met het rijbewijs?

Regelmatig worden wij geconfronteerd met de vraag of je nog wel kan/mag autorijden. Deze vraag is makkelijker gesteld dan beantwoord.

Ik zal proberen iets uit te leggen over deze lastige kwestie.

Het is niet wettelijk verplicht om je te wenden tot het CBR (Centraal Bureau voor de Rijvaardigheid) als de medische situatie gewijzigd is, bijvoorbeeld als je een depressie hebt doorgemaakt of als je een medicijn voorgeschreven krijgt. In de weg- en verkeerswet staat wel dat het een ‘morele plicht’ is relevante zaken te melden, omdat het verboden is een ander in gevaar te brengen. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt dus bij de patient zelf.

Als je een verandering van je psychiatrische toestand hebt gemeld of als je om een of andere reden gekeurd moet worden voor het rijbewijs, spelen twee zaken een rol.
1. de aandoening zelf
2. de medicijnen die je gebruikt.

Voor de manisch depressieve stoornis is de volgende regel van belang. Als je goed bent ingesteld, je hebt minimaal 1 jaar geen terugval gehad en je hebt voldoende inzicht, dan hoef je in principe niet ongeschikt te zijn. Wel is een ‘specialistisch rapport’ vereist. Dit klinkt nogal stellig, maar dit is eigenlijk niet gebaseerd op wetenschappelijke bevindingen. Is iemand met een depressie minder goed in staat auto te rijden? Geldt dit ook voor milde depressies? En als de depressie over is, ben je dan direct in staat weer te rijden of pas na een jaar? Daar is allemaal nooit onderzoek naar gedaan. Verder, wat is ‘goed ingesteld’, wat is ‘voldoende inzicht’? Maar toch, dit zijn de regels van dit moment.

Over het gebruik van medicijnen en verkeersdeelname is meer bekend. Alle medicijnen zijn ingedeeld in 3 categorieen. Medicijnen uit categorie I hebben weinig tot geen invloed op de rijvaardigheid. Middelen uit categorie II hebben een lichte tot matig negatieve invloed. Deze staan gelijk aan een alcoholpromillage van 0,5-0,8. Het wordt dan meestal ontraden om in de eerste dagen van gebruik te rijden. Medicijnen uit categorie III hebben een ernstige of gevaarlijke invloed. Met deze medicijnen wordt het ontraden om te rijden.

Om wat voorbeelden te geven: een antidepressivum als sertraline zit in categorie I. Lithium zit in categorie II. Lorazepam in categorie III.

Alle informatie hierover vind je op: http://rijveiligmetmedicijnen.nl/

Al met al ligt de verantwoordelijkheid over verkeersdeelname bij de patient. In sommige situaties is het natuurlijk duidelijk. In een hevige manie rijd je al snel te roekeloos en is autorijden gevaarlijk. In een ernstige depressie kan je de aandacht vaak niet voldoende op het verkeer richten. Het is erg gevaarlijk auto te rijden als je onder invloed bent van allerlei slaapverwekkende medicijnen. Toch hoor ik vaak allerlei grensgevallen en wat je dan moet doen…?

in de serie beroemdheden met een bipolaire stoornis: Buzz Aldrin (?)

AldrinEdwin Eugene Aldrin werd al in zijn kinderjaren Buzz genoemd. Hij studeerde aan de militaire academie ‘West Point’ en vocht als jachtpiloot o.a. in de Koreaanse oorlog. Later haalde hij zijn PhD aan de fameuze Massachusetts Institute of Technology (MIT). In 1963 werd hij astronaut en in 1969 werd hij wereldberoemd, omdat hij met Neil Armstrong en Michael Collins met de Apollo-11 naar de maan vloog. Hij was de tweede man die een voet op de maan zette.

Hij heeft talloze prijzen en onderscheidingen ontvangen. Het omgaan met zijn enorme roem ging hem echter niet gemakkelijk af. Hij werd depressief en ging aan de drank. Dit kostte hem o.a. zijn huwelijk. Hij werd op een bepaald moment zelfs in een psychiatrisch ziekenhuis opgenomen vanwege een ernstige depressie.

Inmiddels is hij al weer jaren stabiel en drinkt hij geen druppel meer. Dat dit hem is gelukt, vindt hij een grotere prestatie en een beter voorbeeld van doorzettingsvermogen dan het lopen op de maan.
Hoewel hij vaak in rijtjes wordt genoemd van beroemdheden met een bipolaire stoornis, heb ik niet terug kunnen vinden dat hij ooit manisch is geweest. Erg waarschijnlijk is dat dus niet en ik denk dat hij daarom geen bipolaire stoornis heeft. Wel een prachtig voorbeeld van een groot man, een echte held, ondanks of dankzij een psychiatrische stoornis.

Overibuzzgens is ook Buzz Lightyear uit de Disney-film Toy Story naar hem vernoemd. Een veel grotere eer kan je toch niet toekomen..

kan lithium een beroerte voorkomen?

Mensen met een bipolaire stoornis hebben een grotere kans op hart- en vaatziekten. Zij hebben dus ook een groter risico op een herseninfarct, beroerte.
Lithium lijkt juist een beschermende werking te hebben op de hersenen. Onderzoekers uit Taiwan hebben bekeken of lithium de kans op een herseninfarct kan beroertebeperken.

Zij hebben in grote bestanden van de nationale zorgverzekering gezocht naar mensen die tussen 2001 en 2006 de diagnose bipolaire stoornis kregen. Daarna noteerden zij hoeveel lithium deze groep had gebruikt tot aan december 2011. Deze gegevens koppelden zij aan het risico op een beroerte.

Zij vonden een risico op een herseninfarct van 2,8% bij de lithiumgebruikers en van 5,4% bij de niet-lithiumgebruikers. De 2 groepen kwamen qua leeftijd en dergelijke zo goed mogelijk overeen.

Er zijn wat te veel onzekere factoren in deze onderzoeksopzet. Daarom kan niet direct gesteld worden dat lithium helpt een beroerte te voorkomen. Het is wel weer een sterke aanwijzing dat lithium beschermend kan werken voor het brein. Dit kan een extra argument zijn voor lithium te kiezen.

(bron: Lan et al., Bipolar Disorders, 2015)

 

telefoon als meetinstrument

Echt objectieve maten om het beloop van de bipolaire stoornis in kaart te brengen zijn er maar weinig. Een aantal onderzoekers uit Denemarken heeft gekeken of de smartphone hierbij kan helpen.

Zij hebben een systeem ontwikkeld waarmee allerlei bipolaire symptomen op een telefoon gemonitord kunnen worden. Zij hebben gekeken of gegevens die vanzelf door de telefoon worden bijgehouden overeenkomen met symptomen die patiënten zelf bijhielden en met beoordelingen door psychiaters.

Het aantal en de duur van inkomende en uitgaande telefoongesprekken hing samen met de depressie en maniescores. Het aantal verzonden sms-jes nam toe als iemand meer manische symptomen vertoonde. Dit bleek ook weer samen te hangen met de verschijnselen die de patienten zelf rapporteerden.

Het lijkt er dus op dat de smartphone prima gebruikt kan worden om een manie of depressie te monitoren.
(Bron: Faurholt-Jepsen, Bipolar Disorders 2015)telefoon1

 

de dagen worden korter…

In het voor- en najaar komen meer stemmingsklachten voor. Eerder heb ik al soortgelijke berichten geplaatst (bijv: http://www.deltamania.nl/de-dagen-worden-langer/. Inmiddels is het alweer najaar en worden de dagen merkbaar korter. Het is vroeger donker en later licht. Binnenkort wordt ook de klok weer een uur verzet.

Veel bipolaire patienten zijn wat gevoeliger voor dit soort verschuivingen dan de gemiddelde mens. De kans op een manie of depressie is dan wat groter. Waarschijnlijk speelt hierbij een rol dat in het voor- en najaar de grootste verschillen tussen licht en donker optreden. Voor sommigen misschien reden extra goed op het dag- en nachtritme te letten en zichzelf even goed in acht te nemen.herfst